Kanał RSS
Kanał RSS

RAPORT SPECJALNY: Gdy minister zagląda do talerza...

Kilka słów o programach edukacji zdrowotnej w polskich szkołach

Jak podaje Anna Brytek-Matera: „Badania porównawcze, pod względem epidemiologii zaburzeń odżywiania, prowadzone w krajach postkomunistycznych, takich jak Polska (Włodarczyk-Bisaga i wsp., 1995), Czechy i Węgry (Ranther i wsp., 1995 w Ranther, 2010), wykazały, że wskaźnik zachorowalności na jadłowstręt psychiczny i bulimię jest w tych państwach podobny i nie różni się istotnie od wskaźnika zachorowalności w krajach wysoko rozwiniętych (Stany Zjednoczone, Wielka Brytania)1. Wydaje się jednak, że w Polsce stan opieki nad chorymi i ich rodzinami oraz środki profilaktyczne wielce odbiegają od stanowisk przyjętych przez społeczeństwa i rządy innych krajów.  Ogólnopolskie Centrum Zaburzeń Odżywiania postanowiło zasięgnąć wiedzy u źródła, by móc rzetelnie odpowiedzieć na pytanie: jaka jest rola programów rządowych w kontekście zaburzeń odżywiania?

W celu poznania punktu widzenia pierwszego sektora, wystosowano stosowne pisma do Ministerstwa Zdrowia, Ministerstwa Edukacji, Ośrodka Rozwoju Edukacji, Rady ds. Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia oraz do Rzecznika Praw Dziecka2.

By jednak całościowo przyjrzeć się zagadnieniu, należy w pierwszej kolejności zapoznać się z globalnymi i europejskimi tendencjami, od których przecież pośrednio zależy kierunek postępowania polskich polityków. Działania na rzecz zwalczania nadwagi i otyłości oraz innych przewlekłych chorób niezakaźnych stały się priorytetem Światowej Organizacji Zdrowia, w konsekwencji czego w 2004 roku została opracowana i przyjęta „Globalna strategia dotycząca żywienia, aktywności fizycznej i zdrowia" WHO. „Wzywała ona kraje członkowskie do rozwinięcia, wdrożenia i ewolucji działań na rzecz poprawy zdrowia społeczeństw poprzez zdrowe żywienie żywnością bezpieczną dla zdrowia oraz wzrost aktywności fizycznej"3.

Z kolei w 2005 roku Komisja Europejska przedstawiła krajom członkowskim Zieloną Księgę pt. „Promowanie zdrowego żywienia i aktywności fizycznej: europejski wymiar zapobiegania nadwadze, otyłości i chorobom przewlekłym˝, którą poddano w Polsce publicznej dyskusji, a wszelkie opinie i postulaty zostały zawarte w stanowisku rządu RP, przyjętym na posiedzeniu Komitetu Europejskiego Rady Ministrów w marcu 2006 roku. „W stanowisku tym określono, że priorytetowo należy potraktować kwestię edukacji dzieci, młodzieży szkolnej oraz ich rodziców w zakresie promowania zdrowego stylu życia, a szczególnie żywienia i aktywności fizycznej"4.

Następnym krokiem Komisji Europejskiej był przedstawienie w 2007 roku krajom członkowskim Białej Księgi pt. „Strategia dla Europy w zakresie zagadnień zdrowia związanych z odżywianiem, nadwagą i otyłością˝. Celem było wytyczenie zintegrowanego podejścia Unii Europejskiej umożliwiającego przyczynienie się do zmniejszenia złego stanu zdrowia spowodowanego niewłaściwym odżywianiem się, nadwagą i otyłością"5.

W odpowiedzi na europejskie kierunki działań, w 2006 roku opracowano „Narodowy program zapobiegania nadwadze i otyłości oraz przewlekłym chorobom niezakaźnym poprzez poprawę żywienia i aktywności fizycznej˝6. „Założenia tego programu są zgodne ze stanowiskiem rządu przyjętym w odniesieniu do przytaczanej wcześniej Zielonej Księgi Komisji Europejskiej, jak również z Europejską Kartą Walki z Otyłością, podpisaną 16 listopada 2006 r. przez 48 krajów Regionu Europejskiego WHO"7.

Nie ulega wątpliwości, że nastąpiło szerokie zainteresowanie poprawą jakości żywienia oraz aktywności sportowej dzieci i młodzieży, czego dowodem może być m.in. Porozumienie o współpracy pomiędzy Ministrem Edukacji Narodowej, Ministrem Zdrowia i Ministrem Sportu i Turystyki w sprawie promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i młodzieży8 zawarte 23 listopada 2009 roku, którego celem jest m.in. „wspieranie działań w zakresie edukacji zdrowotnej oraz profilaktyki problemów dzieci i młodzieży w szkołach, placówkach i środowiskach lokalnych"9.

Kolejnym przykładem może być powołanie 12 listopada 2007 roku przez Ministra Zdrowia Rady do Spraw Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia10, której przewodniczącym jest Główny Inspektor Sanitarny, i która działa m.in. na rzecz zwalczania nadwagi i otyłości, w tym na rzecz realizacji „Narodowego programu zapobiegania nadwadze i otyłości oraz przewlekłym chorobom niezakaźnym poprzez poprawę żywienia i aktywności fizycznej”. Do zadań Rady należy w szczególności:

  • działanie na rzecz zapobiegania nadwadze i otyłości w Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem zaleceń Białej Księgi Komisji Europejskiej pt. „Strategia dla Europy w zakresie zagadnień zdrowia związanych z żywieniem, nadwagą i otyłością” oraz innych programów w tym zakresie;
  • określanie priorytetowych działań w zakresie promocji zbilansowanej diety, aktywności fizycznej i zdrowia oraz określanie kierunków ich realizacji w całym kraju;
  • opiniowanie i wspieranie inicjatyw tworzenia akcji, ruchów i koalicji na rzecz zdrowia publicznego, w tym promocji zachowań prozdrowotnych oraz w zakresie zapobiegania chorobom niezakaźnym wynikającym z nadmiernej masy ciała, ze szczególnym uwzględnieniem partnerstwa publiczno – prywatnego;
  • działanie na rzecz promocji zdrowego stylu życia, zwłaszcza zbilansowanej diety i aktywności dla poszczególnych grup wiekowych, w szczególności w środkach masowego przekazu"11.

Według informacji uzyskanej z Głównego Inspektoratu Sanitarnego, Rada w ostatnim czasie opracowała „Talerz Zdrowia" oraz zalecenia żywieniowe „Dziesięcioro przykazań zdrowotnych". Główny Inspektor Sanitarny wraz z Polską Federację Producentów Żywności jest także od 2006 roku organizatorem programu „Trzymaj formę!"12, w którym mogą uczestniczyć wszystkie publiczne i niepubliczne szkoły gimnazjalne oraz szkoły podstawowe (klasy V i VI). „Celem Ogólnopolskiego Programu Edukacyjnego pt. Trzymaj formę! jest edukacja w zakresie trwałego kształtowania prozdrowotnych nawyków wśród młodzieży szkolnej poprzez promocję zasad zbilansowanej diet i aktywności fizycznej, w oparciu o odpowiedzialność indywidualną i wolny wybór jednostki"13. W publikacji dla nauczycieli ukazującej podstawy teoretyczne programu problem anoreksji i bulimii psychicznej został poruszony jedynie pokrótce w podpunkcie „Zaburzenia stanu zdrowia i rozwoju związane z nieprawidłowym odżywianiem".

Programy autorstwa polskich specjalistów przenikają się nieustannie z projektami międzynarodowymi. Jednym z czołowych przykładów, może być w tym miejscu projekt europejski HEPS (Healthy Eating and Physical Activity in Schools) – „Zdrowe Żywienie i Aktywność Fizyczna w Szkole”, który realizowany był w latach 2009–2011 przez zespół specjalistów w dziedzinie promocji zdrowia w szkole z uniwersytetów, instytutów naukowych i agencji rządowych z 12 krajów (w tym także z Polski), w ramach Programu Zdrowia Publicznego Unii Europejskiej.

Polski pilotażowy odpowiednik tego działania otrzymał nazwę „Ruch i zdrowe żywienie w szkole", a uczestniczyły w nim 4 placówki z województwa śląskiego, 3 placówki z województwa podlaskiego oraz 3 placówki z województwa warmińsko-mazurskiego. Jak podaje pani Katarzyna Stępniak z Ośrodka Rozwoju Edukacji (publiczna placówka doskonalenia nauczycieli o zasięgu ogólnokrajowym prowadzona przez Ministra Edukacji Narodowej): „Istotą projektu HEPS jest całościowe podejście do zdrowia w szkole, budowanie polityki szkoły w zakresie promocji zdrowia (a nie działania cząstkowe i akcyjne), z akcentem na zdrowe żywienie i aktywność fizyczną"14.

W ramach realizacji projektu HEPS pojawiła się m.in. publikacja przeznaczona dla osób prowadzących różne formy doskonalenia nauczycieli: „Jak wspierać rozwój i zdrowie młodzieży"15, która została sfinansowana ze środków Rządowego programu na lata 2008-2013 „Bezpieczna i przyjazna szkoła". W opracowaniu tym w dość szerokim zakresie omówiono problematykę zaburzeń odżywiania, co zostało ujęte w następujących działach i poddziałach: dział 2 Żywność, żywienie i młodzież - dział 2.3 Odchudzanie i dział 2.4 Zaburzenia odżywiania oraz dział 3 Wyobrażenia i rzeczywistość - dział 3.1 Samoocena, dział 3.2 Obraz ciała oraz dział 3.3 Rola mediów.

Z tego samego programu rządowego opublikowano również (w nakładzie 35 tys. kompletów do wszystkich przedszkoli, szkól i gimnazjów) informacje dla pedagogów i opiekunów:„One są wśród nas - Dziecko z zaburzeniami odżywiania w szkole i przedszkolu"16, które w dość kompleksowy sposób podejmują tematykę zaburzeń odżywiania wśród uczniów.

Omawiając problematykę inicjatyw zdrowotnych w szkołach nie można pominąć również Sieci szkół promujących zdrowie,która zrzesza obecnie około 2 tysiące placówek i która wywodzi się z Europejskiej Sieci Szkół Promujących Zdrowie (ESSzPZ), utworzonej w 1992 r., od 1 stycznia 2008 r. w Europejskiej Sieci Szkół dla Zdrowia w Europie - SHE, powstałej w wyniku porozumienia WHO/EURO, Rady Europy i Komisji Europejskiej. „Tematyka zdrowego odżywiania jest realizowana w szkołach promujących zdrowie w oparciu o wymogi z zakresu edukacji zdrowotnej zawarte w Podstawie Programowej, programu edukacyjne ogólnodostępne i autorskie. Nie istnieje natomiast obowiązujący dla wszystkich szkół promujących zdrowie „program”, który zawierałby ujednolicone treści"17.

Analizując powyższe, bez wątpienia pozytywne przykłady edukacji zdrowotnej, największym problemem wydaje się być brak powszechności działań. Jedynym źródłem standardów, którym muszą podlegać wszystkie placówki są podstawy programowe dotyczące kolejnych szczebli nauczania. Konieczność poruszenia tematyki anorexia nervosa i bulimia nervosa występuje jedynie w podstawie programowej dla szkół ponadgimnazjalnych dla przedmiotu biologia w zakresie rozszerzonym, jako „uczeń (...) analizuje związek pomiędzy dietą i trybem życia a stanem zdrowia (otyłość i jej następstwa zdrowotne, cukrzyca, anoreksja, bulimia)"18.

Zaangażowanie różnych jednostek i instytucji w propagowanie ogólnie rozumianego zdrowego odżywiania oraz aktywności sportowej to duży krok na przód. Niepokoi jednak fakt, że w większości działań rządowych nacisk kładziony jest stricte na problem walki z nadwagą i otyłością, natomiast problem anorexia nervosa czy bulimia nervosa jest traktowany po części w sposób lekceważący. Co prawda pojawiły się elementy poruszające tematykę zaburzeń odżywiania, ale należy przyjrzeć się, czy proporcje edukacji pod kątem możliwych zagrożeń związanych z zaburzeniami odżywiania, a walki z otyłością zostały zachowane. Istotne są doświadczenia z innych krajów np. rządowi Singapuru udało się zmniejszyć częstość występowania otyłości u dzieci z 14% w 1992r do 9,5%  w 2006r, ale w tym samym czasie w 2005r wykazano, że 7% osób (wiele korzystających z programu walki z otyłością) miało wysokie ryzyko zaburzeń anoreksji i bulimii, czego konsekwencją było wprowadzenie przez rząd innego programu zdrowego stylu życia. Poza tym specjaliści  podają, że początek plagi zaburzeń odżywiania w Stanach Zjednoczonych rozpoczął się w momencie rozpowszechniana przez media obrazu szczupłego ciała, w celu odchudzenia nadmiernie otyłego społeczeństwa amerykańskiego19.

Podsumowując poczynione analizy, na pierwszy plan wysuwają się następujące spostrzeżenia:

  • o ile globalne programy traktują problem odżywiania w sposób kompleksowy, o tyle lokalnie praktykuje się działania związane wyłącznie z nadwagą i otyłością - skoncentrowane na zdrowej diecie i aktywności fizycznej (bo przecież wygrywają problemy priorytetowe);
  • o ile wśród opracowań diagnostycznych zwraca się często uwagę na psychiczne podłoże problemów związanych z odżywianiem (również nadwagi i otyłości), o tyle w programach przeznaczonych dla uczniów tematyka dbałości o zdrowie psychiczne w tym kontekście, poruszana jest w sposób marginalny (bo przecież łatwiej ułożyć standardy zdrowej diety, tabele kalorii oraz wyznaczyć ilość godzin ruchu);
  • o ile niektóre programy przedstawiają kompleksowe opracowania, materiały, scenariusze zajęć, o tyle w praktyce są one niemożliwe do realizacji (bo przecież w jaki sposób nauczyciel ma wygospodarować taką ilość dodatkowego czasu);
  • o ile różnorodność projektów i pracujących nad nimi specjalistów przedstawia bogate zainteresowanie tematem, o tyle skuteczniejszym wydawałoby się połączenie różnych sił intelektualnych i niepomnażanie kosztów (ale przecież wiadomo- współpraca to rzecz trudna);
  • o ile można podkreślać wielość projektów związanych z edukacją zdrowotną, o tyle nie mają one zbyt dużego znaczenia z racji na nieobowiązkowość udziału w tych inicjatywach (bo przecież kto z zapałem przystępuje do realizacji zadań „dla chętnych").

Gdzie jest rozwiązanie? Na to pytanie trudno znaleźć prawidłową odpowiedź. Ważne, że wiele osób jej szuka. Pewnym jest, że trzeba nadal pracować, co więcej WSPÓŁPRACOWAĆ, by dobre chęci przerodziły się w czyny, a wartościowe pomysły w efektywną edukację zdrowotną.

 

1 A.Brytek-Matera, A.Rybicka-Klimczyk: Wizerunek ciała w anoreksji i bulimii psychicznej; Difin SA; Warszawa 2009
2 zał. 1,2,3,4
3,4,5,7 A.Fronczak: Odpowiedź podsekretarza stanu w Ministerstwie Zdrowia - z upoważnienia ministra - na interpelację nr 3063 w sprawie ˝Strategii dla Europy w sprawie zagadnień zdrowotnych związanych z odżywianiem, nadwagą i otyłością˝, czyli tzw. Białej Księgi; Warszawa 2008; zał. 12
6 zał. 5
8,9 Porozumienie o współpracy pomiędzy Ministrem Edukacji Narodowej, Ministrem Zdrowia i Ministrem Sportu i Turystyki w sprawie promocji zdrowia i profilaktyki problemów dzieci i młodzieży z dnia 23 listopada 2009; zał. 6
10,11 Zarządzenie Ministra Zdrowia z dnia 12 listopada 2007 r. w sprawie powołania Rady do Spraw Diety, Aktywności Fizycznej i Zdrowia;  zał.7
12,13 Główny Inspektorat Sanitarny, Polska Federacja Producentów Żywności: Podstawy teoretyczne programu „Trzymaj formę!"; Poradnik dla nauczycieli; wydanie III; zał. 8
14,17 K.Stępniak: Materiał informacyjny oraz odpowiedzi na pytania dotyczące dwóch programów upowszechnianych w Ośrodku Rozwoju Edukacji przez Zespół ds. Promocji Zdrowia w Szkole; 23.04.2012; zał. 2
15 I.Young: Jak wspierać rozwój i zdrowie młodzieży; Pakiet edukacyjny zgodny z koncepcją i metodami pracy szkoły promującej zdrowie; Ośrodek Rozwoju Edukacji; Warszawa 2011; zał. 9
16 G.Jagielska: One są wśród nas. Dziecko z zaburzeniami odżywiania w szkole i przedszkolu. Informacje dla pedagogów i opiekunów; Ośrodek Rozwoju Edukacji; Warszawa 2010; zał. 10
18 B.Woynarowska: Wymagania i inne zapisy dotyczące edukacji zdrowotnej w różnych przedmiotach nauczania; Ośrodek Rozwoju Edukacji; zał. 11
ZałącznikWielkość
1.pdf122.33 KB
2.pdf288.96 KB
3.pdf1.03 MB
4.pdf4.23 MB
5.pdf630.77 KB
6.pdf207.28 KB
7.pdf75.01 KB
8.pdf1.25 MB
9.pdf1.33 MB
10.pdf1.94 MB
11.pdf510 KB
12.pdf74.26 KB