Kanał RSS
Kanał RSS

Zaburzenia odżywiania na kartach historii

 

Można odnieść wrażenie, że zaburzenia odżywiania są chorobami współczesności, natomiast niektóre z ich symptomów były opisywane już od wieków. Poszukując historycznych wzmianek na ten temat można obrać drogę żmudnego porównywania opisów różnych chorób występujących w historycznych traktatach medycznych z obecnymi kryteriami diagnostycznymi albo skupić się na fenomenach, które przez sobie współczesnych postrzegane były jako „zaburzenia odżywiania”, co skutkuje zapoznaniem się ze średniowieczną teologią czy alchemią.

„Pojęcie anorexia powstało przez połączenia greckich słów: an (pozbawienie, brak) oraz orexis (apetyt) i jest ogólnym określeniem na brak łaknienia lub awersję do pokarmu (Tokarski, 1980)”1.

Pierwsze wzmianki dotyczące świadomego ograniczania ilości i rodzaju pokarmu pochodzą ze średniowiecznych opisów żywotów świętych np. Świętego Grzegorza z Nazjanzu czy Świętego Szymona Słupnika. Umartwianie ciała stanowiło bowiem wyraz służby Bożej. Katarzyna ze Sieny uważała natomiast, że jej ograniczanie pokarmu zostało podyktowane bezpośrednio przez Boga. Nie mniej post był zawsze jednym z elementów dążenia do umocnienia w duchowości. Zdania na temat, czy przypadki „świętego jadłowstrętu” były średniowiecznymi odpowiednikami jadłowstrętu psychicznego są podzielone. Pojawia się także pojęcie anorexia mirabilis dla rozpoznań anoreksji psychicznej wpisanej w religijny świat chorego.

Pod koniec średniowiecza przypadki „świętego jadłowstrętu” zaczęły zmieniać swój charakter i stawały się wydarzeniem o charakterze jarmarcznym. Między XVI a XVIII zaczął rozwijać się fenomen tzw. „poszczących dziewcząt”, które dzięki samogłodzeniu uzyskiwały doskonałą kondycję zdrowotną i były prezentowane na dworach i jarmarcznych odpustach. „Poszczące dziewczyny były postrzegane jako wyraz Bożej obecności na ziemi, a później jako rodzaj naturalnego fenomenu”2.

Proces sekularyzacji i postępująca rewolucja techniczna doprowadziły do stopniowego pomniejszania wiary w ponadnaturalny charakter głodzenia. Lekarze zaczęli więc podkreślać patologiczny charakter samogłodzenia jednak większość medycznych teorii rywalizowało ze sobą. „Jeszcze w wieku XIX popularne było przekonanie, że człowiek może się żywić, resorbując z powietrza cząstki elementarne wystarczające do pokrycia jego zapotrzebowania energetycznego”3.

Pierwszy opis klasycznych objawów jadłowstrętu psychicznego przypisuje się angielskiemu lekarzowi W. Mortonowi, który w 1714 roku w dziele Phthisiologia sen exercitationem de phthisi ulmac opisał przypadek dwudziestoletniej dziewczyny, której Morton przypisywał odmianę gruźlicy, przebiegającą bez gorączki i duszności i charakteryzującą się utratą apetytu, zanikiem miesiączki, zaparciami, nadmierną aktywnością, wyniszczeniem i brakiem troski o zdrowie. Od XVI wieku pojawiły się także opisy choroby zwanej chlorosis, w której oprócz klasycznych objawów zaburzeń odżywiania występował zielony kolor skóry. Z czasem stała się to przypadłość typowa dla niedożywionych niższych klas, a w XIX wieku uznana została ona za anemię z niedoboru żelaza.

Swoją kliniczną karierę anorexia nervosa rozpoczęła w XIX wieku. Początkowo ówcześni badacze opisujący objawy jadłowstrętu czynili to w kontekście histerii lub tzw. genitalnej nerwicy kobiet. Precyzyjne określenia odnośnie kryteriów i nomenklatury zaburzenia przyniosły raport C.E. Laseuga z 1873 roku oraz W.W. Gulla z 1874 roku. „Jadłowstręt psychiczny nazywany początkowo przez Gulla apepsia histerica, a przea Laseuga anorexia histerica potraktowany został przez tych autorów jako choroba o źródłach psychicznych powiązanych z sytuacją rodzinną pacjenta. Pogląd ten znalazł późniejszą kontynuację w pracach Chrapota, Janeta, czy pośrednio Freuda”4.

W późniejszych czasach nastąpiło odwrócenie uwagi klinicystów od aspektów psychologicznych anoreksji psychicznej spowodowane opisaniem przez Simmondsa (1914) zespołu wyniszczenia wywołanego niewydolnością funkcji przysadki, jednak pogląd ten stopniowo ulegał zmianie. W latach czterdziestych jadłowstręt psychiczny tłumaczono nieświadomymi fantazjami i wstrętem do życia seksualnego. W latach siedemdziesiątych coraz częściej mówiło się o czynniku rodzinnym, jako podstawowym źródle choroby natomiast później zaczęto zwracać też większą uwagę na kontekst kulturowy. W 1980 roku Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne przedstawiło definicję diagnostyczną i opis objawów dotyczących anorexia nervosa.

Prace badawcze związane z bulimią nie są tak obszerne. Pierwsze określenie bulimis zostało użyte przez Galena w II wieku naszej ery. Nazwa ta oznaczająca „byczy apetyt” posłużyła Galenowi do opisania jednostki chorobowej określanej „wilczym głodem”. „Jego zdaniem schorzenie to objawiające się nienasyconym głodem spowodowane było rzez kwas żołądkowy odpowiedzialny za przesyłanie do mózgu niewłaściwych „sygnałów”. Bulimia jako choroba była opisywana na naszym kontynencie od przeszło dwóch wieków, jednak trudno jest doszukać się rzetelnych studiów przypadków. Objawy bulimii opisywano m.in. jako towarzyszące anoreksji, cukrzycy i malarii. Pierwszy naukowy  opis zespołu objawów podobnych do bulimii psychicznej podała H.Bruch (1966). „G. Russell (1979), używając już określenia bulimia nervosa, uważał ją za ‘złowieszczą odmianę’ jadłowstrętu psychicznego. Jemu też zawdzięczamy pierwsze klasyfikacje jednostki”5. Miano samodzielnego zespołu klinicznego bulimia psychiczna uzyskała dopiero w kolejnych klasyfikacjach Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego.

Niezaprzeczalnie ostatnie dziesięciolecia przyniosły wzrost zainteresowania zespołami klinicznymi uwarunkowanymi biologicznie, psychologicznie, rodzinnie i społecznie, jakimi są jadłowstręt psychiczny i bulimia psychiczna. Jednak spory naukowców związane z etiologią, leczeniem i klasyfikacją tych zaburzeń trwają do dziś.

 

Na podstawie: M.Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, w: Anoreksja i bulimia psychiczna pod red. B.Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu jagiellońskiego, Kraków 1999

 

1,2,3,4,5  M.Pilecki, Historia zaburzeń odżywiania się, w: Anoreksja i bulimia psychiczna pod red. B.Józefik, Wydawnictwo Uniwersytetu jagiellońskiego, Kraków 1999